Upala pluća (pneumonija) je infekcija pluća koju najčešće izazivaju bakterije i virusi. U jesen i zimu javlja se češće, jer se često razvije nakon gripa ili prehlade. Kod većine ljudi prolazi bez posljedica, ali kod male djece, starijih i hroničnih bolesnika može biti opasna.
U ovom tekstu saznaćete koji su simptomi upale pluća, kako se prenosi, kako se liječi kod kuće i lijekovima, koliko traje oporavak i kada je potrebna hitna pomoć.
Šta je upala pluća?
Upala pluća (pneumonija) je infekcija plućnog tkiva u kojoj se sitne vazdušne kesice (alveole) ispune tečnošću ili gnojem. Zbog toga je disanje otežano, a u krv dolazi manje kiseonika.
Bolest može zahvatiti jedno ili oba plućna krila. Kod zdravih odraslih osoba obično prolazi bez posljedica, ali kod male djece, starijih i hroničnih bolesnika može biti ozbiljna.
Simptomi upale pluća
Simptomi mogu nastati naglo ili se razvijati nekoliko dana, često nakon prehlade ili gripa. Najčešći su:
- kašalj, suv ili sa žutim, zelenim ili krvavim ispljuvkom,
- visoka temperatura, drhtavica i znojenje,
- kratak dah i ubrzano disanje, i u mirovanju,
- bol u grudima koja se pojačava pri udisaju ili kašlju,
- umor, bolovi u mišićima i gubitak apetita,
- kod starijih osoba zbunjenost, ponekad bez visoke temperature.
Kod beba se može javiti stenjanje pri disanju, uvlačenje grudnog koša, odbijanje hrane i pospanost.
Uzroci i vrste
Upalu pluća izazivaju bakterije, virusi i, rjeđe, gljivice:
- Bakterijska pneumonija – najčešći uzročnik je Streptococcus pneumoniae (pneumokok). Obično je teža i liječi se antibioticima.
- Virusna pneumonija – izazivaju je virusi gripa, RSV i korona virus. Često prolazi sama, ali može otvoriti put bakterijskoj infekciji.
- Atipična („hodajuća“) pneumonija – najčešće je izaziva Mycoplasma pneumoniae. Simptomi su blaži, pa ljudi često nastave sa svakodnevnim obavezama.
- Aspiraciona pneumonija – nastaje kada hrana, tečnost ili povraćeni sadržaj dospiju u pluća, češće kod osoba sa otežanim gutanjem.
Kako se prenosi i ko je pod većim rizikom
Sama upala pluća se ne prenosi, ali bakterije i virusi koji je izazivaju mogu se prenijeti kapljicama pri kašlju, kihanju i razgovoru. Kod bakterijske pneumonije osoba obično više nije zarazna kada nema temperaturu i kada je uzimala antibiotik barem dva dana. Kod virusne pneumonije zaraznost traje dok se osoba ne oporavi i nekoliko dana nema temperaturu.
Veći rizik od upale pluća i težeg toka bolesti imaju:
- djeca mlađa od dvije godine i osobe starije od 65 godina,
- osobe sa astmom, HOBP-om, bolestima srca ili šećernom bolešću,
- pušači,
- trudnice i osobe sa oslabljenim imunitetom,
- osobe koje leže u bolnici ili žive u domu za stara lica.
Kako se postavlja dijagnoza
Ljekar će poslušati pluća stetoskopom i izmjeriti zasićenost krvi kiseonikom (pulsni oksimetar na prstu). Po potrebi se rade rendgenski snimak pluća, analize krvi (npr. CRP i krvna slika) i analiza ispljuvka. Rendgen najčešće potvrđuje dijagnozu.
Liječenje kod kuće
Blaži oblici upale pluća liječe se kod kuće, uz pregled i savjet ljekara. Pomaže:
- mirovanje, dok traje temperatura ostanite kod kuće,
- dovoljno tečnosti (voda, čaj, supa), da sluz bude rjeđa i da se izbjegne dehidracija,
- prekrivanje usta pri kašlju i često pranje ruku,
- bez pušenja i boravka u zadimljenom prostoru.
Lijekove za suzbijanje kašlja ne uzimajte na svoju ruku: kašalj pomaže da se pluća očiste od sluzi. Kako bezbjedno sniziti temperaturu, pročitajte u tekstu Povišena temperatura: uzroci, snižavanje i kada ljekaru.
Lijekovi za upalu pluća
Liječenje zavisi od uzročnika i težine bolesti i uvijek ga određuje ljekar.
- Antibiotici se daju kod bakterijske pneumonije. Često se koristi amoksicilin, a kod atipične pneumonije ili alergije na penicilin makrolidi kao što je azitromicin. Uzimaju se prema savjetu ljekara, a terapiju treba završiti do kraja, čak i kada se osjećate bolje.
- Lijekovi za temperaturu i bol, kao što su paracetamol ili ibuprofen, ublažavaju simptome. Doziranje je prema uputstvu ili savjetu ljekara i farmaceuta.
- Antivirusni lijekovi ponekad se propisuju kod pneumonije uzrokovane virusom gripa.
Antibiotici ne djeluju na viruse. Ako vam nije bolje dva do tri dana nakon početka terapije, javite se ljekaru. Teži oblici liječe se u bolnici, uz kiseonik i antibiotike u infuziji.
Koliko traje oporavak
Kod bakterijske pneumonije simptomi se obično počnu povlačiti dan ili dva nakon početka liječenja. Većina ljudi se oporavi za dvije do četiri sedmice, ali kašalj i umor mogu trajati i duže. Nakon bolničkog liječenja potpuni oporavak može trajati šest do osam sedmica.
Kako spriječiti upalu pluća
- vakcina protiv pneumokoka, preporučena za djecu, osobe starije od 65 godina i hronične bolesnike,
- godišnja vakcina protiv gripa, jer je pneumonija česta komplikacija gripa (pogledajte Grip (influenca): simptomi, liječenje i vakcina),
- prestanak pušenja,
- redovno pranje ruku i provjetravanje prostorija,
- dobro liječenje hroničnih bolesti, kao što su astma i šećerna bolest.
Kada se javiti ljekaru
Javite se ljekaru ako kašalj traje duže od tri sedmice, ako iskašljavate žut ili zelen ispljuvak, imate bol u grudima pri disanju ili osjećate da teže dišete. Kod beba, starijih osoba i hroničnih bolesnika ne čekajte.
Odmah pozovite hitnu pomoć na broj 124 ako se javi:
- jako otežano disanje ili gušenje,
- plave ili sive usne, jezik ili koža,
- iskašljavanje krvi,
- iznenadna zbunjenost ili pospanost,
- beba koja je mlitava ili se teško budi.
Česta pitanja
Kako razlikovati upalu pluća od bronhitisa?
Oba stanja izazivaju kašalj, ali je kod upale pluća češća visoka temperatura, kratak dah i bol u grudima, a opšte stanje je teže. Sigurnu razliku utvrđuje ljekar pregledom i, po potrebi, rendgenom. Više o bronhitisu pročitajte u tekstu Bronhitis: simptomi, koliko traje i liječenje.
Može li upala pluća biti bez temperature?
Može, naročito kod starijih osoba i kod atipične pneumonije. Tada su vodeći simptomi kašalj, umor, slabost ili zbunjenost.
Može li upala pluća proći sama?
Blaga virusna pneumonija ponekad prođe sama, ali bakterijska zahtijeva antibiotik. Zato je pregled kod ljekara uvijek potreban.
Kada se mogu vratiti na posao?
Kada nemate temperaturu i osjećate se dovoljno dobro. Umor i kašalj mogu trajati sedmicama, pa se aktivnostima vraćajte postepeno.