Kašalj je jedan od najčešćih razloga zbog kojih ljudi u jesen i zimu odlaze u apoteku i kod ljekara. Najčešće ga izaziva obična virusna infekcija i prolazi sam za nekoliko sedmica, ali uporan ili neobičan kašalj može biti znak ozbiljnijeg problema.
U ovom tekstu saznaćete koja je razlika između suvog i produktivnog kašlja, šta ga izaziva, koliko obično traje, šta zaista pomaže kod kuće, koji se lijekovi i sirupi koriste i kada kašalj zahtijeva pregled ljekara.
Šta je kašalj
Kašalj je zaštitni refleks kojim organizam izbacuje sluz, prašinu, dim i uzročnike infekcija iz disajnih puteva. Sam po sebi nije bolest, već simptom koji nam govori da su disajni putevi nadraženi ili upaljeni.
U jesen i zimu kašalj najčešće prati prehladu, grip ili bronhitis. U većini slučajeva prolazi sam, ali ponekad zahtijeva pregled ljekara.
Vrste kašlja: suvi i produktivni
Ljekari kašalj dijele prema tome da li se izbacuje sluz i koliko dugo traje.
- Suvi (neproduktivni) kašalj: nema iskašljavanja sluzi, grebe u grlu i često se pogoršava noću. Tipičan je za početak virusne infekcije, alergije i nadražaj dimom.
- Produktivni (vlažni) kašalj: iskašljava se sluz (sekret). Javlja se kod bronhitisa, upale pluća i u kasnijoj fazi prehlade.
- Akutni kašalj: traje do 3 sedmice i najčešće je posljedica virusne infekcije.
- Hronični kašalj: traje duže od 3 do 8 sedmica i uvijek zahtijeva pregled.
Kašalj koji zvuči kao lavež može ukazivati na laringitis (krup) kod djece, a napadi kašlja koji se završavaju dubokim udahom sa zviždanjem mogu biti znak velikog kašlja (pertusisa).
Uzroci kašlja
Najčešći uzroci akutnog kašlja su virusne infekcije gornjih disajnih puteva: prehlada, grip, bronhitis i COVID-19. Slijevanje sluzi iz nosa i sinusa niz grlo (takozvani postnazalni sliv) takođe nadražuje refleks kašlja.
Kod kašlja koji traje duže, uzroci mogu biti:
- astma i alergije (polen, grinje, dlaka ljubimaca, buđ),
- hronični bronhitis i hronična opstruktivna bolest pluća (HOBP), najčešće kod pušača,
- vraćanje želudačne kiseline u jednjak (refluks),
- upala sinusa,
- neki lijekovi, naročito ACE inhibitori za visok pritisak,
- nadražaj dimom, prašinom i jakim mirisima,
- rjeđe: upala pluća, tuberkuloza, srčane bolesti i tumori pluća.
Koliko traje kašalj
Kašalj nakon prehlade ili gripa obično se povuče u roku od 3 do 4 sedmice, iako ostali simptomi nestanu mnogo ranije. Razlog je to što sluznici disajnih puteva treba vremena da se oporavi od upale.
Ako kašalj traje duže od 3 sedmice, pogoršava se ili se vraća, potrebno je javiti se ljekaru da isključi astmu, upalu pluća ili druge uzroke.
Liječenje kašlja kod kuće
Kod običnog kašlja uz prehladu najvažniji su odmor i vrijeme. Ove mjere pomažu da se lakše podnese:
- Pijte dovoljno tečnosti: voda, čaj i supa razrjeđuju sluz i smiruju nadraženo grlo.
- Med: kašika meda ili topli napitak sa medom i limunom može ublažiti noćni kašalj. Med se ne daje djeci mlađoj od 1 godine.
- Vlažan vazduh: ovlaživač vazduha ili para iz toplog tuša olakšavaju disanje. Grijanje isušuje vazduh, pa prostorije redovno provjetravajte.
- Fiziološki rastvor za nos: ispiranje nosa smanjuje slijevanje sluzi niz grlo.
- Izbjegavajte dim: cigarete i zadimljene prostorije produžavaju kašalj.
- Podignite uzglavlje: spavanje na višem jastuku smanjuje noćne napade kašlja.
Lijekovi za kašalj
Lijekovi ne liječe uzrok kašlja, već ublažavaju simptome. Važno je izabrati pravu vrstu: za suvi kašalj koriste se lijekovi koji smiruju refleks kašlja (antitusici), a za produktivni oni koji razrjeđuju sluz (mukolitici i ekspektoransi). Njihovo kombinovanje nema smisla i može biti štetno.
| Vrsta kašlja | Grupa lijekova | Primjeri supstanci |
|---|---|---|
| Produktivni | Mukolitici (razrjeđuju sluz) | acetilcistein, ambroksol, bromheksin, karbocistein |
| Suvi | Antitusici (smiruju refleks kašlja) | butamirat, dekstrometorfan |
| Oba | Biljni sirupi | ekstrakt lista bršljana, timijan, bijeli sljez |
U Bosni i Hercegovini su, između ostalih, registrovani sirup Bisolvon (bromheksin), Ambroksol HF sirup, AceCys (acetilcistein) i biljni sirup Herbion bršljan. Uzimaju se prema uputstvu ili savjetu farmaceuta.
Za bolove u grlu i povišenu temperaturu mogu pomoći paracetamol ili ibuprofen. Antibiotici ne djeluju na viruse i propisuju se samo kada ljekar utvrdi bakterijsku infekciju. Sirupi sa kodeinom izdaju se samo na recept i nisu za djecu mlađu od 12 godina.
Kašalj kod djece i u trudnoći
Djeca u vrtiću i školi mogu imati i do 8 do 10 prehlada godišnje, pa je kašalj kod njih vrlo čest. Ako dijete normalno jede, pije i diše bez zviždanja, kašalj obično nije razlog za brigu.
- Sirupi za kašalj i prehladu koji se kupuju bez recepta ne preporučuju se djeci mlađoj od 6 godina, osim ako to savjetuje ljekar ili farmaceut.
- Djeci starijoj od 1 godine može se dati med, a mlađoj pomažu tečnost, fiziološki rastvor za nos i vlažan vazduh.
- Bombone za grlo ne dajte djeci mlađoj od 4 godine zbog opasnosti od gušenja.
- Paracetamol ili ibuprofen u obliku sirupa daju se prema uputstvu, prilagođeno težini djeteta.
U trudnoći i dojenju mnogi lijekovi za kašalj nisu ispitani, pa se prije uzimanja bilo kojeg sirupa posavjetujte sa ljekarom ili farmaceutom. Med, tečnost i inhalacija pare su bezbjedan prvi izbor.
Kako spriječiti kašalj
- Redovno perite ruke, posebno nakon boravka u javnom prevozu i ordinaciji.
- Vakcinišite se protiv gripa, a hronični bolesnici i stariji i protiv pneumokoka.
- Ne pušite i izbjegavajte zadimljene prostorije.
- Održavajte vlažnost vazduha u stanu tokom sezone grijanja.
- Liječite alergije i refluks ako su uzrok ponavljanog kašlja.
Kada se javiti ljekaru
Zakažite pregled ako kašalj traje duže od 3 sedmice, ako iskašljavate žutu, zelenu ili krvavu sluz, ako imate povišenu temperaturu duže od 2 do 3 dana, gubite na težini bez razloga ili imate oslabljen imunitet.
Hitno pozovite 124 ili idite u hitnu pomoć ako se javi:
- otežano disanje, gušenje ili zviždanje u grudima,
- iskašljavanje veće količine krvi,
- jak bol u grudima,
- modre usne ili pospanost i smetenost,
- kod djece: ubrzano disanje, uvlačenje kože između rebara pri disanju ili kašalj poput laveža uz otežan udah.
Česta pitanja
Zašto se kašalj pogoršava noću?
U ležećem položaju sluz iz nosa se slijeva niz grlo, a vazduh u spavaćoj sobi je često suv. Pomažu podignuto uzglavlje, ovlaživač vazduha i kašika meda prije spavanja.
Koji je najbolji sirup za kašalj?
Ne postoji jedan najbolji sirup. Za suvi kašalj biraju se antitusici, a za produktivni mukolitici. Farmaceut će vam pomoći da izaberete prema vrsti kašlja, uzrastu i drugim lijekovima koje uzimate.
Da li je kašalj zarazan?
Sam kašalj nije zarazan, ali virusi koji ga izazivaju jesu. Kašljite u lakat ili maramicu, perite ruke i ostanite kod kuće dok imate temperaturu.
Može li kašalj biti znak astme?
Da. Suvi kašalj koji se ponavlja noću, pri naporu ili na hladnom vazduhu, posebno kod djece, može biti jedini znak astme i treba ga provjeriti kod ljekara.